دادخواست اعسار از مهریه | همه چیز در خصوص اعسار از پرداخت

وقتی دادگاه مرد را به پرداخت مهریه محکوم می‌کند، او باید این مبلغ را طبق حکم بپردازد. اما اگر واقعاً توان مالی لازم برای پرداخت یکجای مهریه را نداشته باشد، می‌تواند دادخواست اعسار از مهریه بدهد.
اعسار یعنی فرد به جز «مستثنیات دین» (مثل خانه‌ای که تنها محل سکونت است یا وسایل ضروری زندگی) مال قابل توقیفی ندارد و نمی‌تواند بدهی را یکجا بدهد. در این حالت، دادگاه پس از بررسی مدارک و شهادت شهود، اگر به این نتیجه برسد که زوج ناتوان از پرداخت کامل است، معمولاً حکم به تقسیط مهریه می‌دهد؛ یعنی مبلغ به صورت ماهانه یا دوره‌ای و متناسب با درآمد فرد پرداخت می‌شود.

البته گاهی هم قاضی مهلت مشخصی برای پرداخت می‌دهد، اما این حالت کمتر اتفاق می‌افتد.
نکته مهم این است که برخلاف تصور خیلی‌ها، برای اعسار هم می‌توان وکیل گرفت و حتی همسر هم می‌تواند در این مسیر از وکیل استفاده کند. همچنین اگر مرد تاجر باشد، امکان درخواست اعسار ندارد و باید مسیر قانونی ورشکستگی را طی کند.

اعسار از پرداخت مهریه چیست؟

مهریه در قانون ایران، حق قطعی زن است و هر زمان که بخواهد می‌تواند آن را مطالبه کند؛ چه از طریق دادگاه و چه از طریق اجرائیات اداره ثبت. برای این کار هم نیازی به ارائه دلیل یا اثبات شرایط خاصی ندارد. اما وقتی مرد از سوی دادگاه به پرداخت مهریه محکوم می‌شود و توانایی مالی لازم برای پرداخت یک‌جای آن را ندارد، می‌تواند دادخواست اعسار از پرداخت مهریه بدهد.

این دادخواست از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت می‌شود و در آن، مرد باید ثابت کند که به جز «مستثنیات دین» (مثل خانه مسکونی یا وسایل ضروری زندگی) مال دیگری ندارد و درآمدش نیز برای پرداخت کامل مهریه کافی نیست. اگر دادگاه پس از بررسی مدارک و اظهارات شهود، اعسار را بپذیرد، معمولاً حکم به تقسیط مهریه صادر می‌کند. این یعنی مبلغ مهریه به صورت اقساط ماهانه یا دوره‌ای و متناسب با توان مالی زوج پرداخت می‌شود، نه به صورت یکجا.

نکات مهم در دادخواست اعسار و تقسیط مهریه

وقتی دادگاه اعسار از پرداخت مهریه را بپذیرد، قاضی می‌تواند یا مهلت بدهد یا حکم به تقسیط مهریه صادر کند. در بیشتر پرونده‌ها، روش دوم انتخاب می‌شود و مهریه به صورت اقساط پرداخت می‌شود. معمولاً مبلغی به عنوان پیش‌قسط (مثلاً حدود ده درصد کل مهریه) تعیین می‌گردد و باقی‌مانده به اقساط ماهانه تقسیم می‌شود. عرف این است که اقساط ماهانه حدود یک‌چهارم درآمد بدهکار باشد (برای افراد مجرد، یک‌سوم)، اما قاضی می‌تواند با توجه به شرایط پرونده کمتر یا بیشتر تعیین کند.

نکته مهم این است که در سال‌های اخیر و طبق بخشنامه رئیس قوه قضائیه، دادگاه‌ها کمتر حکم جلب برای بدهکار مهریه صادر می‌کنند، بنابراین ضمانت اجرایی پرداخت اقساط ضعیف‌تر شده است. با این حال، اگر زن بتواند مالی از مرد معرفی کند—مثل حساب بانکی، ملک، سهام یا هر مال قابل توقیف—می‌تواند آن را بابت کل مهریه وصول کند.

رسیدگی به دعوای اعسار معمولاً در همان دادگاهی انجام می‌شود که حکم اصلی را صادر کرده است. استفاده از وکیل برای درخواست اعسار یا تقسیط هیچ ممنوعیتی ندارد و برعکس، می‌تواند شانس موفقیت پرونده را بالا ببرد. هرچند برخی قضات، داشتن وکیل در پرونده‌های دیگر را نشانه‌ای از توان مالی می‌دانند، اما صرف داشتن وکیل در دعوای اعسار، دلیل قطعی بر تمکن مالی نیست.

همچنین، در برخی پرونده‌های بزرگ که هزینه دادرسی بالاست، قضات ممکن است ادعای اعسار را نپذیرند، چون طرح چنین دعوایی خود نشانه‌ای از توان مالی خواهان تلقی می‌شود. از طرف دیگر، بعضی افراد با وجود توانایی مالی، به دلیل آشنایی با روش‌های قانونی، بدون وکیل وارد پرونده می‌شوند تا اعسار بگیرند و از پرداخت یکجای محکوم‌به فرار کنند.

مدارک لازم برای درخواست اعسار از پرداخت مهریه

برای اینکه دادگاه به درخواست اعسار از پرداخت مهریه رسیدگی کند، باید مدارک مشخصی ارائه شود تا ادعای ناتوانی مالی زوج اثبات گردد. مهم‌ترین این مدارک عبارت‌اند از:

• تصویر حکم محکومیت به پرداخت مهریه: این مدرک نشان می‌دهد که زوج به صورت قطعی و رسمی، طبق رأی دادگاه، موظف به پرداخت مهریه شده است. بدون این حکم، اصلاً موضوع اعسار مطرح نمی‌شود.
• استشهادیه محلی: زوج باید دو شاهد معرفی کند که از نزدیک با وضعیت زندگی و توان مالی او آشنا باشند. این شهود در استشهادیه به صورت مکتوب اعلام می‌کنند که زوج درآمد یا اموال کافی برای پرداخت یکجای مهریه ندارد. معمولاً شهود باید همسایه، همکار یا آشنای قدیمی باشند که شرایط زندگی فرد را به‌خوبی می‌دانند.
• دادخواست اعسار از پرداخت محکوم‌به: این دادخواست، فرمی رسمی است که از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت می‌شود و در آن جزئیات وضعیت مالی و دلایل ناتوانی ذکر می‌گردد.
• لیست کامل اموال: زوج باید صادقانه تمام دارایی‌های خود را—even اگر اندک باشد—در این لیست ذکر کند. این شامل حساب‌های بانکی، خودرو، ملک، سهام یا هر مال دیگری می‌شود. اگر اموال پنهان شود و بعد کشف شود، هم دادگاه اعسار را رد می‌کند و هم ممکن است مسئولیت کیفری به همراه داشته باشد.

مراحل شکایت و دادخواست اعسار از مهریه

برای درخواست اعسار، همه‌چیز از یک استشهادیه شروع می‌شود؛ زوج باید با کمک دو شاهدی که از وضعیت مالی او آگاهند، فرم استشهادیه را طبق قانون اعسار تکمیل کند. بعد از آن، فهرستی از تمام دارایی‌ها و اموال خود—هرچند اندک—تهیه و آماده ارائه به دادگاه کند. با این مدارک، وقت آن است که به یکی از دفاتر خدمات الکترونیک قضایی مراجعه کرده و دادخواست اعسار یا تقسیط مهریه را ثبت کند. پرونده به دادگاه صادرکننده حکم اولیه ارجاع داده می‌شود و در جلسه رسیدگی، قاضی با شنیدن توضیحات زوج و بررسی مدارک، تصمیم می‌گیرد که آیا ادعای ناتوانی مالی پذیرفته می‌شود یا خیر.

گاهی قاضی برای اطمینان، استعلام‌هایی از بانک‌ها یا سازمان‌های مرتبط انجام می‌دهد. در نهایت، حکم بدوی صادر می‌شود و اگر هر یک از طرفین به نتیجه راضی نباشند، می‌توانند درخواست تجدیدنظر دهند تا دادگاه بالاتر پرونده را دوباره بررسی کند.

وقتی حکم اعسار قطعی شد، طلبکار (زن) می‌تواند اجرای آن را بخواهد. با این حال، اگر بعدها وضعیت مالی زوج تغییر کند یا مدت قابل توجهی از اجرای حکم گذشته باشد، امکان طرح دادخواست تعدیل اقساط یا شرایط پرداخت وجود خواهد داشت.

شرایط دادخواست اعسار از مهریه

وقتی مرد با حکم قطعی دادگاه محکوم به پرداخت مهریه می‌شود اما توان پرداخت یکجای آن را ندارد، می‌تواند با مراجعه به دفاتر خدمات الکترونیک قضایی، دادخواست اعسار ثبت کند. این دادخواست به همان شعبه‌ای که حکم مهریه را صادر کرده ارجاع می‌شود.

اما ثبت این دادخواست فقط زمانی ممکن است که شرایط قانونی آن فراهم باشد:

• نداشتن مال به جز مستثنیات دین
  زوج نباید هیچ مال قابل توقیفی (مانند ملک، خودرو یا حساب بانکی قابل برداشت) به نام خود داشته باشد؛ مگر اموالی که طبق قانون جزو مستثنیات دین هستند (مثل منزل مسکونی متناسب یا وسایل ضروری زندگی).
• شهادت دو مرد عادل
  باید دو شاهد مرد که از نزدیک در جریان وضعیت زندگی زوج هستند، گواهی دهند که او هیچ مال قابل توقیفی ندارد و درآمدش برای پرداخت یکجای مهریه کافی نیست.
• تاجر نبودن زوج
  اگر زوج تاجر باشد، درخواست اعسار پذیرفته نمی‌شود و او باید دادخواست ورشکستگی ارائه دهد.

مدارک مورد نیاز برای دادخواست اعسار

• تصویر حکم محکومیت به پرداخت مهریه
• فهرست اموال منقول و غیرمنقول
• گواهی موجودی حساب‌های بانکی
• فهرست نقل‌وانتقالات اموال طی یک سال گذشته
• استشهادیه شهود (می‌تواند روی یک برگه ساده A4 نوشته شود)

نکته:

فرم‌های مربوط به فهرست اموال و نقل‌وانتقالات را می‌توان از همان دفتر خدمات قضایی تهیه کرد.

توضیح قانونی مهم

طبق ماده ۹ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی، شاهد باید شغل، میزان درآمد و نحوه امرار معاش مدعی اعسار را بداند و مدتی با او معاشرت داشته باشد تا بتواند درباره نداشتن اموال قابل توقیف شهادت دهد. همچنین طبق اصلاحات قانونی جدید، تا زمانی که توان مالی زوج ثابت نشده باشد، امکان بازداشت او وجود ندارد.